Gdańsk w okresie wojny trzynastoletniej

Spis treści

I etap (luty 1454 - poł. lipca 1455)

Obejmuje okres od rozpoczęcia działań wojennych do zajęcia przez Krzyżaków Knipawy. Okres ten dzieli się na dwa podokresy:

  1. pierwszy (do bitwy pod Chojnicami) - inicjatywa należała do Gdańska,
  2. drugi - inicjatywa należała do Krzyżaków.

W pierwszym okresie celem gdańszczan było zdobycie władzy na całym północnym Pomorzu. Działania wojenne prowadzone były na lądzie i na morzu. W lutym oddziały gdańskie obejmują Skarszewice, Kościerzynę, Puck, Starogard, Grabiny na Żuławach, Tczew, Bytów, Tuchola, Gniew i Człuchów.  Niektóre z wymienionych ośrodków same prosiły Gdańsk o pomoc przeciw Zakonowi, natomiast część zamków została zniszczona celowo przez oddziały gdańskie, aby zapobiec obsadzaniu ich przez Krzyżaków.

Na czele oddziałów gdańskich najczęściej stawali rajcy: starszy i młodszy, główne dowództwo sprawowali natomiast burmistrzowie. Pierwszy poważny sukces gdańszczanie odnotowali pod Chojnicami. 25 lutego 1454 roku nastąpiła kapitulacja miasta, co spowodowało, że Gdańsk ostatecznie uzyskał kontrolę na obszarze zbliżonym do wczesnośredniowiecznej dzielnicy gdańskiej.

Sukcesy orężne i dyplomatyczne spowodowały, że podjęto decyzję, o którą zabiegała od dłuższego czasu Tajna Rada Związku Pruskiego, tj. skierowanie wojsk na Malbork. 4 marca 1454 roku wojska gdańskie wspomagane przez mieszczan tczewskich założyły obóz w Laskach pod Nowym Stawem. Walki wokół Malborku nie należały do najlżejszych. Przede wszystkim w oddziałach panowała niesubordynacja, duża dezercja, brak odpowiedniego wyposażenia, broni, amunicji. Dość powiedzieć, że 19 marca zamiast 800 ludzi, w obozie gdańskim znajdowało się prawdopodobnie tylko 180. 24 marca udało się jednak odeprzeć atak krzyżacki na Człuchów, mimo dużych strat obrońców i spaleniu miasta.Zamek Krzyżacki w Człuchowie

Walki nabrały rozmachu pod koniec marca. 25 marca gdańszczanie przenieśli swój obóz bardziej na południe, do lasu warnowskiego. Podobny obóz wojsk związkowych blokował Malbork od południa. Sześć dni później najemne oddziały drabantów zdobyły folwark Kałdowo. Niestety dla gdańszczań, już następnego dnia został on odbity przez Zakon, a sam obóz zajęty przez komtura elbląskiego Henryka Reuss von Plauena, który przewiózł do Malborka 10 zdobytych dział, broń, żywność i chorągwie. Było to pierwsze ważne zwycięstwo Krzyżaków oddające w ich ręce Wielkie Żuławy. Klęska była o tyle bolesna, że dała do ręki przeciwnikom wystąpienia przeciw Krzyżakom argument przetargowy oraz zachwiała wiarą miast związkowych o potędze Gdańska jako najsilniejszego z miast. Jednak władze miasta nie załamały się tą klęską.

Już na przełomie kwietnia i maja, nowa 1100 osobowa armia była gotowa do ponownego zdobycia Malborka. Pierwsze potyczki miały miejsce w połowie maja 1454 roku. 28 maja gdańszczanie odparli wypad Krzyżaków z zamku malborskiego, jednak bałagan w obozie spowodował masowe ucieczki mieszczan, którym obca była ciężka służba wojskowa. Po kolejnej mobilizacji pod koniec czerwca armia pod wodzą burmistrza Gdańska Hermanna Stagarta przeprawia się przez Wisłę, łączy się z wojskiem pod dowództwem Finkenberga i rozbija obóz w poprzednim miejscu w lasach warnowskich. Na początku sierpnia Krzyżacy uderzają z Kałdowa na obóz gdański, który jednak zdołał się obronić. Zbliżająca się jesień utrudniała utrzymaniu w gotowości bojowej wojska związkowe, co zostało wykorzystanie z powodzeniem przez Krzyżaków 12 września. Otoczyli oni obóz gdański, a następnie rozbili posiłki idące z Gdańska na pomoc oblężonym. Klęska dobrowadziła do odwrotu wojska zwyczajem husyckim, co poraz kolejny próbował wykorzystać Zakon, dopadając resztki armii nad Leniwką. Tym razem ataki krzyżackie nie odniosły sukcesu. Żuławy ponownie zostały utracone. Była to jednak niewielka porażka w stosunku do utracenia przez wojska polskie Chojnic.

Najważniejsze daty tego okresu:

  • 5 lutego - oddziały gdańskie obsadzają Wielki Młyn na Starym Mieście
  • 7 lutego - oficjalne zerwanie miasta z Zakonem
  • 24 lutego - wojska Dalena i Peckawa odpierają odsiecz krzyżacką z Nowej Marchii
  • 25 lutego - szturm na Chojnice i jego kapitulacja
  • 4 marca - wyprawa na Malbork Związku Pruskiego, w tym Gdańszczan
  • 24 marca - atak krzyżacki na Czuchów zakończony niepowodzeniem
  • 29 marca - ostrzał artyleryjski Malborka z lewego brzegu Nogatu
  • 31 marca - zdobycie Kałdowa, który został utracony następnego dnia w starciu z komturem elbląskim Henrykiem Reuss von Plauenem
  • 2 kwietnia - Krzyżacy wchodzą do Nowego Stawu i przejmują Wielkie Żuławy
  • 2 maja - próba sforsowania Wisły w okolicy Tczewa przez oddziały gdańskie
  • 6 maja - wojska pod Kwidzynem
  • 8 maja - połączenie z armią Związkową pod Malborkiem
  • 28 maja - odparcie wypadu Krzyżaków z Zamku
  • 29 czerwca - rozbicie obozu warownego w lesie warnowskim połączonych sił burmistrza Hermanna Stargarta i Arnda Finkenberga
  • 4 lipca - szturm na Kałdawę, zakończony niepowodzeniem
  • 22 lipca - obóz zasila komendant Tucholi Jan Meydeburg
  • 30 lipca - w obozie pojawia się Jan Peckaw
  • 9 sierpnia - nieudany atak Krzyżaków na obóz
  • 12 sierpnia - oblężenie obozu, zakończone sukcesem następnego dnia
  • 14 sierpnia - odparcie ataków Krzyżaków nad Leniwką obozu w odwrocie
  • 18 września - klęska wojsk polskich i oddziału gdańskiego pod Chojnicami

Drugi okres charakteryzuje się defensywą gdańszczan, próbujących uratować dotychczasowe zdobycze. W tym celu wzmocniona została załoga w Człuchowie i opuszczono zamek w Gniewie, uprzednio go paląc. Pod koniec września utracono Tczew, a w styczniu przekazano Erykowi Pomorskiemu Lębork i Bytów. Ze względu na opanowanie głównych dróg komunikacyjnych Krzyżacy, z pomocą prozakonnego Młodego Miasta, podjęli próbę zdobycia Gdańska. Działania rozpoczęli od przejęcia Pruszcza i zniszczenia tam i śluz doprowadzających wodę do Gdańska. Nocna wyprawa gdańszczan udaremniła akcję Zakonu, rozbijając ich oddziały i odbijając Pruszcz. Do kwietnia 1455 roku nastąpiła przerwa w działaniach wojennych.

10 kwietnia Henning German oraz Bernd Pawerst wyruszyli uzbrojonymi łodziami na Żuławy niszcząc Lisewo nad Wisłą, a następnie wspierając 100 zaciężnymi oblężoną przez Krzyżaków Knipawę. O tego czasu wzmogły się działania floty gdańskiej. Kolejne posiłki dla Knipawy wysyłane były w połowie maja, wspomagane przez oddziały Polaka Jana Czajki. Niestety 20 maja koło Koźlin nad Leniwką wojska Zakonu zadały porażkę wojskom gdańskim, a 80 ludzi dostało się do niewoli. 14 lipca poddała się Knipawa, co zakończyło ten etap wojny.

Najważniejsze daty tego okresu:

  • 22 września - spalenie zamku w Gniewie przez gdańszczan, z powodu niemożności jego utrzymania
  • 29 września - utrata Tczewa
  • 3 stycznia 1455 - opuszczenie Lęborka i Bytowa
  • 13 stycznia -  podejście Krzyżaków pod Gdańsk
  • 10 kwietnia - rajca i kupiec zamorski Henning German oraz ławnik Bernd Pawerst ruszczają uzbrojonymi łodziami na Żuławy
  • 13 kwietnia - spalenie Lisewa nad Wisłą
  • do 16 maja - bezskuteczne próby dotarcia do oblężonej Knipawy
  • 20 maja - rozbicie wojsk gdańskich koło Koźlina
  • 14 lipca - poddanie się Knipawy