Namiestnicy gdańscy z dynastii Sobiesławiców

Sobiesław I (ok. 1130 - ok. 1177/79)

Nie ma zgodności wśród historyków, czy Sobiesław I jest postacią prawdziwą czy tylko legendą. Za potwierdzenie istnienia Sobiesława I mogą służyć zapiski w Kronice Oliwskiej z XIV wieku, Tablicach Oliwskich z XV wieku oraz księdze zmarłych. Wszystkie z wymienionych źródeł związane są z dziejami klasztoru cystersów w Oliwie, a sam przekaz o Sobiesławie pochodzi od autora Kroniki opata Stanisława. Innym argumentem mogącym potwierdzić historyczność tej postaci jest imię Sobiesław, które występowało w dalszych pokoleniach książąt gdańskich, tj. Sobiesław II syn Sambora I oraz Sobiesław III syn Sambora II (patrz drzewo genealogiczne).

Kolejny problem, który pojawia się w związku z tą postacią jest ustalenie, czy był on pierwszym namiestnikiem gdańskim. Brak szerszych informacji na ten temat utrudnia wyciągnięcie jednoznacznych wniosków. Z pewnością musiała to być osoba znacząca w tym czasie na Pomorzu, na co wskazuje informacja, że mógł być fundatorem, lub co bardziej prawdopodobne, inicjatorem nadań dla klasztoru cystersów. Musiał zatem posiadać majątek ziemski i to pochodzący z darowizn książęcych po podboju Pomorza Wschodniego w 1116 roku przez Bolesława Krzywoustego. Biorąc zaś pod uwagę dalsze losy dynastii, jeżeli nie był namiestnikiem gdańskim, mógł sprawować urząd do niego podobny.

Według nekrologu oliwskiego Sobiesław I zmarł 23 stycznia 1178 roku. Ze względu na to, że wszelkie informacje o Sobiesławie spisane zostały ok. 200 lat po jego śmierci, na podstawie dostępnych źródeł można określić w przybliżeniu datę jego śmierci na lata 1177-1180.

Sobiesławowi I przypisuje się niekiedy fundacje klasztoru cystersów w Oliwie oraz gdańskiego kościoła św. Katarzyny (1184/85), jednak nie ma to żadnego wiarygodnego potwierdzenia w źródłach.

Sambor I (ok. 1150 - przed 1205)

Pierwszy syn Sobiesława I i siostry wojewody Żyry z możnowładczego rodu Powałów. O ile o ojcu Sambora informacje są niepewne, o tyle o jego matce wspomina w swojej kronice mistrz Wincenty Kadłubek. Pisze w niej, że książę krakowski Kazimierz Sprawiedliwy ustanowił namiestnikiem gdańskim siostrzeńca wojewody mazowieckiego Żyry, Sambora I. Wydarzenie to miało miejsce między połową 1177 a 1180 rokiem.

Sambora I uznaje się za głównego fundatora klasztoru cystersów w Oliwie. Ponieważ zachowany dokument fundacyjny z 1178 roku okazał się falsyfikatem [1], powstałym w XIII lub nawet XIV wieku, za rzeczywistą datę fundacji oliwskiej przyjmuje się 2 lipca 1186 roku. Organizację klasztoru powierzono cystersom z Kołbacza na Pomorzu Zachodnim, którzy przybyli tam z duńskiego klasztoru w Esrom. W wyniku darowizny Sambora I klasztor otrzymał cztery osady: Stanowe (Stawowie), Gransowi (Gręzowo), Sincimitz i osadę nazwaną przez cystersów Oliwą. Fundacja była możliwa tylko za zgodą księcia zwierzchniego, czyli Kazimierza Sprawiedliwego oraz zwierzchnika kościelnego Pomorza, biskupa włocławskiego. W późniejszym okresie Sambor wielokrotnie dokonywał nadań na rzecz cystersów, włącznie z Puckiem, który po pozorem utworzenia tam targu zamienił następnie na wieś Starzyno. Również najbliżsi z otoczenia Sambora I wspierali fundację Oliwską (Sulisz część Rumi, Henryk wieś Gowino).

We władztwie Sambora I była także świecko-lubiszewska część Pomorza (dawne namiestnictwo Grzymisława). Nie znane są jednak sposoby przejęcia namiestnictwa na tym obszarze. W literaturze można spotkać różne teorie na ten temat, pewne jednak jest, że objęcie rządem namiestniczym wymagało zgody księcia krakowskiego.

Zgodnie z nekrologiem oliwskim Sambor I zmarł 7 lutego 1207 roku, a żukowskim - 30 grudnia tego samego roku. Daty te budzą pewne wątpliwości. Przyjmuje się, że najbardziej prawdopodobny okres przypada przed 1205 rokiem. Według Kroniki oliwskiej Sambor pochowany został w klasztorze oliwskim.

Mściwoj I (ok. 1160 - 1 V 1219/1220)

Mściwoj pierwszy był synem Sobiesława I oraz bratem Sambora I, po którym przejął urząd namiestnika gdańskiego ok. 1205 roku. Na urząd ten przypuszczalnie mianował go Władysław Laskonogi (który w 1205 roku powstrzymał króla duńskiego Waldemara II przed atakiem na księstwo zachodniopomorskie). Biorąc zaś pod uwagę, że w tym roku przypadło zawarcie małżeństwa najstarszej córki Mściwoja I, Mirosławy, z księciem szczecińskim Bogusławem, można przypuszczać, że Mściwoj odegrał istotną rolę w interwencji przeciw duńczykom.

Około 1207 roku wymarła rodzina wojewody Żyry z rodu Powałów. Mściwojowi udało się przejąć w ramach spadku majątki ziemskie na tzw. terytorium wyszogrodzkim, obejmujące posiadłości na lewym brzegu Wisły należące do Wyszogrodu oraz prawym brzegu, wokół grodu w Pieniu. Spadkiem podzielił się ze swoim bratankiem Sobiesławem II, któremu przekazał część zawiślańską. Po śmierci Sobiesława o prawa do tych terenów wystąpił Konrad Mazowiecki, co zainicjowało wieloletni spór o te ziemie różnych władców.

W 1210 roku Waldemar II sprawujący zwierzchnictwo nad Pomorzem Zachodnim wyprawił się do Prus. Nie wiadomo, czy ze względu na liczebność wojsk duńskich stojących na granicy z Pomorzem, czy z powodu próby uzyskania samodzielności, a tym samym dziedziczności władzy i tytułu książęcego, Mściwoj I złożył hołd lenny królowi duńskiemu. W tym samym czasie książę krakowski Leszek Biały pozbawiony został tronu w Krakowie, co mogło być faktycznym powodem decyzji Mściwoja I o przejściu na stronę duńską, gdyż nie mógł tym samym liczyć na pomoc swojego zwierzchnika. Nie trwało to jednak długo. W 1211 roku sytuacja unormowała się, a w kolejnym Mściwoj wraz z Leszkiem Biały, innymi książętami, możnymi i episkopatem polskim uczestniczył w zjeździe w Mąkolnie. W dokumencie opisującym zjazd występuje jako dux.

Mściwoj I, podobnie jak Sambor I, początkowo wspierał klasztor cystersów poprzez kolejne nadania ziemskie (m.in. Chmielno). Jednakże podczas zjazdu w Mikulinie w 1212 roku spotkał się z opatem wrocławskim klasztoru norbertanów Alardem. Tam też prawdopodobnie podjął decyzję o kolejnej fundacji, tym razem klasztoru żeńskiego norbertanek w Żukowie. Ostatecznie powstanie klasztoru datuje się na lata 1212/1214. W ramach nadania norbertanki otrzymały wsie: Żukowo z przyściółkami, Rębiechowo, Świemirowo oraz jeziora: Łapalickie i Brodno Wielkie. Ponadto od żony Mściwoja Zwinisławy otrzymały wsie na Kępie Oksywskiej (Oksywie, Obłuże, Pogórze, Dębogórze, Mosty, Kosakowo), Belczkowo i Grabowie.

Nekrolog pelpliński podaje jako datę śmierci Mściwoja I 1 V 1220 roku. Podobnie jest w nekrologu żukowskim, choć data ta zostaje skreślona i powtórzona 2 maja. Na łożu śmierci przekazał opiekę nad rodzeństwem najstarszemu synowi Świętopełkowi, a klasztorowi oliwskiemu, w którym został pochowany, przekazał wieś Juszkowo pod Pruszczem.

[1] Dokument fundacyjny mimo, że jest falsyfikatem, prawdopodobnie zawiera informacje przejęte z oryginału.