Słownik terminów architektonicznych

A | B | C | D | E | F | GI | J | K | L | Ł | M | N | O | P | R | S | Ś | T | U | W | Z | Ż

A
Absyda
Pomieszczenie na rzucie pó?kola, pó?elipsy lub wieloboku, dostawione do bry?y ko?cio?a i otwarte do jej wn?trza. Zazwyczaj zamyka prezbiterium.
Akroterion, naszczytnik
Architektoniczny element dekoracyjny wie?cz?cy wierzcho?ek i boczne naro?niki frontonu, w kszta?cie stylizowanej palmety, wolut, li?ci akantu, trójnogów, czasami figur. Przyk?ad
Ambit
Obej?cie prezbiterium.
Architraw
Belka spoczywaj?ca na kolumnie, filarze, pilastrze (archi trabs - pierwsza belka). Najwa?niejszy i najni?ej po?o?ony cz?on belkowania. Wyst?puje we wszystkich porz?dków architektonicznych, przy czym w doryckim jest g?adki, w jo?skim - w postaci trzech poziomych, z uskokiem, listew, a w korynckim dodatkowo zdobiony profilowaniem listew. Zadaniem architrawu jest przeniesienie ci??aru ca?ej konstrukcji gzymsowo-belkowej na kolumny.
Archiwolta
Profilowany lub ornamentowy ?uk dekoracyjny na czole arkady w otworach drzwi, bram, okien, zas?aniaj?cy krzywizn? ?uku konstrukcyjnego.
Arkada
Element architektoniczny sk?adaj?cy si? z dwóch podpór (filarów, kolumn) zamkni?tych na górze ?ukiem. Mo?e by? elementem konstrukcyjnym (d?wigaj?cym) lub dekoracyjnym.
Attyka
Niewysoka ?cianka, balustrada lub rz?d sterczyn zakrywaj?ca dach. Znajduje si? zwykle ponad gzymsem koronuj?cym. Charakterystyczna dla renesansowej architektury w Polsce. Spe?nia funkcj? zabezpieczenia przed po?arem, obronn? (wykszta?ci? si? specjalny rodzaj dachu - dach pogr??ony, o przekroju pionowym w kszta?cie litery "W") i dekoracyjn?. Attyka sk?ada si? z dwóch cz??ci: fryzu zas?aniaj?cego spadek dachu oraz koronki (grzebienia) o dekoracyjnych zwie?czeniach (blanki, sterczyny).
B
Bazylika
Budowla o pi?trowej wyd?u?onej bryle. Wywodzi si? z okresu rzymskiego. Ma?e bazyliki by?y jednonawowe, wi?ksze, podzielone dwoma lub czterema rz?dami podpór, tworzy?y trzy lub pi?? naw. Tego rodzaju bazylik? jest Basilica Julia i Trajana. Bazylika Makscensjusza mia?a natomiast wy?sz? naw? g?ówn? ze sklepieniem krzy?owym i trzy sklepienia kolebkowe naw bocznych. Pocz?tkowo bazylika by?a budynkiem u?yteczno?ci publicznej. Stanowi?a miejsce spotka? mieszka?ców, siedzib? administracji, s?dów itp. W chrze?cija?stwie zmieni? si? charakter bazylik na ?wi?tynny.
Belkowanie
Najwy?szy poziomy, spoczywaj?cy na kolumnach (pó?kolumnach, pilastrach itp.) trójdzielny cz?on sk?adaj?cy si? z architrawu, fryzu i gzymsu.
Biforium
Okno podzielone na dwie cz??ci kolumienk? z g?owic? i baz?. Przyk?ad
Blanki
Z?bate wyci?cia w murach i na szczytach budowli.
Boniowanie
Boniowanie powstaje przez wprowadzeni podzia?u poziomego, zaznaczaj?cego warstwy uk?adanych kamieni. Bogatsze wprowadza podzia? pionowy.
Boniowanie rustykowane
Powierzchnia kamienia obrobiona na kszta?t dzikiego kamienia.
D
Dach pulpitowy
Dach pochy?y jednospadowy (jednopo?aciowy).
E
Entasis
Wybrzuszenie trzonu. Zob. interkolumnium.
G
Gierownie (kr?powanie) gzymsu
Za?amywanie si? gzymsów w zale?no?ci od ukszta?towania lica ?ciany, pilastrów, pó?kolumn.
Glifione
Okno pojedyncze. Zob. biforium, triforium.
Gzyms korodonowy
Gzyms po?redni. Zaznacza poziom poszczególnych kondygnacji budowli. Wprowadzony w architekturze renesansu. Cechuje go niedu?y wysi?g i brak simy.
Gzyms po?redni
Zob. gzyms kordonowy
Gzyms wie?cz?cy
Gzyms g?ówny.
I
Impost
P?yta lub blok kamienny stanowi?cy przej?cie mi?dzy g?owic? podpory a d?wiganym przez ni? elementem architektonicznym, najcz??ciej nasad? sklepienia lub ?uku arkady. Przykład
Interkolumnium
Rozstaw mi?dzy kolumnami. Budowle staro?ytnej Grecji, aby uzyskiwa?y pe?n? równowag? i harmoni?, budowane by?y z uwzgl?dnieniem perspektywy. St?d te? rozstaw kolumn i ich grubo?? na ca?ej d?ugo?ci trzonu, posiada?y ró?ne warto?ci, tak aby patrz?cy od podstawy budowli/?wi?tyni odnosi? wra?enie, ?e kolumny s? idealnie proste oraz w jednakowych oddaleniu od siebie.
K
Kanele, kanelury
Zob. Żłobki.
Kolumna
Pionowa podpora architektoniczna, pe?ni?ca równie? funkcj? dekoracyjn?. Sk?ada si? z g?owicy (kapitelu), trzonu i bazy (podstawy). Dwie kolumny stoj?ce blisko siebie nazywane s? parzystymi lub bli?nimi, kilka kolumn obok siebie to wi?zka kolumn, a stoj?ce rz?dem - kolumnada. Kolumny ustawione na tle ?ciany to kolumny przy?cienne, natomiast wtopione w lico ?ciany, w zale?no?ci od zag??bienia: ?wier?-, pó?- lub trzy czwarte komunami.
Kościół halowy
Sklepienie naw bocznych opierano na murach i filarach...
Kroksztyn
Zako?czenie belki stropowej wystaj?cej przed lico budynku. Okre?lenie to u?ywane jest tak?e w stosunku do podobnych z kszta?tu elementów architektonicznych podtrzymuj?cych np. balkon.
Krużganek
Ci?g komunikacyjny, biegn?cy wzd?u? zewn?trznej ?ciany budynku, najcz??ciej od strony dziedzi?ca, z jednej lub kilku stron, otwarty arkadami filarowymi lub kolumnowymi. Pocz?tkowo stosowany w klasztorach, w renesansie przeniesiony do pa?aców.
Krzyż grecki
Jedna z form krzy?a wyst?puj?cego w symbolice ró?nych religii. Krzy? symetryczny. Zwi?zany z czterema stronami ?wiata. Nazywany tak?e krzy?em solarnym. Przykład
Krzyż łaciński
Podstawowy rodzaj krzy`a w chrze?cija?stwie. Na rzucie krzy?a ?aci?skiego budowano wi?kszo?? ko?cio?ów chrze?cija?skich. Przykład
L
Laskowanie
Gotycka dekoracja z w?skich kamiennych pr?tów (lasek) o ró?nych profilach. Charakterystyczna dla pó?nego gotyku.
Lukarna
Otwór w stromym spadku dachu, charakterystyczny dla renesansowych budowli francuskich.
Ł
Łęk
Element konstrukcyjny, przekrywaj?cy otwór, wykonywany z ceg?y lub kamienia w kszta?cie klinowym. Uk?adano go w formie t?pych klinów zw. kli?cami. Kamieniem wie?cz?cym ?uk by? zwrotnik (klucz). P?aszczyzna oporu nazywana jest wezg?owiem, a podstawa ?uku w postaci ma?ego gzymsu - impostem. Zob. ?uk.
Łuk
Wykonywany z ceg?y lub kamienia. Podstawowymi elementami charakteryzuj?cymi ?uk jest rozpi?to??, czyli odleg?o?? mierzona w ?wietle mi?dzy miejscami jego podparcia, wysoko??, czyli tzw. strza?ka oraz promie?, który okre?la krzywizn? ?uku. Zob. ??k.
M
Machiku?a
Murowana konstrukcja wysuni?ta na konsolach na zewn?trz muru. U?atwia?a pionow? obron? przed napastnikami przez otwory w pod?odze. Zob. hurdycja.
Maswerk
Dekoracja architektoniczna sk?adaj?ca si? z elementów geometrycznych (laskowa?, kó?, odcinków ko?a, rybich p?cherzy i trój- i czteroli?ci) wykonanym w kamieniu i cegle. Stosowane do wype?nienia a?urowych otworów okiennych, rozet prze?roczy, wimperg, balustrad. Rozpowszechnione szczególnie w architekturze gotyku.
Metopa
Kwadratowa lub prostok?tna p?yta mi?dzy tryglifami na fryzie belkowania doryckiego. W budownictwie drewnianym znajdowa?y si? pomi?dzy zako?czeniami belek stropowych, w kamiennym, zdobione by?y p?askorze?bami. Przyk?ad
N
Naczó?ek
Architektoniczne wyko?czenie nad otworem okiennym.
Nadpro?e
Element konstrukcyjny w formie belki podtrzymuj?cej konstrukcj? nad drzwiami lub innym otworem. Przyk?ad
O
Obdasznica
Wysuni?te przekrycie.
Oka
Prze?wity. Przyk?ad
Ornament okuciowy
Ornament sk?adaj?cy si? z motywów na?laduj?cych p?askie ?elazne okucia, wyci?te w kszta?cie listew i a?urowych plakiet
R
Ryzalit
Wst?py cz??ci ?ciany na ca?ej jej wysoko?ci.
S
Sgraffito
Technika dekorowania ?cian, elewacji budowli. Na ?wie?ym, u?o?onym dwubarwnym tynku, wycina si? rylcem wzory na górnej warstwie, odkrywaj?c doln?.
Sklepienie klasztorne
Wywodzi si? z kolebkowego. Tworzone jest poprzez na?o?enie na siebie kolebek bokami, tworz?c poziom? linie, w przeciwie?stwie do krzy?owego, gdzie kolebki nak?adaj? si? na siebie i tworz? ?uki.
Sklepienie krzy?owe
Utworzone z dwóch segmentów kolebek przenikaj?cych si? pod k?tem prostym. Sklepienie krzy?owe przenosi zasadnicz? cz??? parcia na naro?niki sklepienia. Bardzo cz?sto wykorzystywane w kryciu naw bocznych. Znane jest ju? od staro?ytno?ci.
Sklepienie pozorne
Konstruowano poprzez wysuwanie schodkowe z dwóch stron poszczególnych warstw ceg?y, a? do zej?cia si? z symetrycznym uk?adem drugiej strony. Przyk?adek takiego rodzaju sklepienia jest Brama Lwia w Mykenach.
Spi?trzenie porz?dków
Ustawienie kolumn w uk?adzie kondygnacyjnym, w których stosuje si? zasad? przechodzenia od kolumn ci??kich do l?ejszych, tj. od porz?dku doryckiego, poprzez jo?ski, a najwy?ej koryncki.
Sterczyna, pinakiel
Pionowy, wie?cz?cy element dekoracji architektonicznej w formie wie?yczki. Cz?sto sterczynami zako?czone s? wie?e si?, które pojawi?y si? w architekturze gotyckiej, oraz szczyty budowli.
Supraporty
Obramowane p?aszczyzny nad drzwiami ozdobione p?askorze?b? lub malowid?em.
Szczyt
?cianka os?aniaj?ca bardzo strome dachy.
Ś
Ślimacznica
Zob. woluta.
T
Tralki
S?upek balustrady z?o?ony na ogó? z dwóch dzbanuszków zwanych te? lalkami, po??czonych ze sob? podstawami.
Triforium
Okno podzielone na trzy cz??ci kolumienkami z g?owic? i baz?.
Tryglif
Prostok?tna p?yta z trzema pionowymi ??obieniami, umieszczana we fryzie mi?dzy metopami i na naro?nikach belkowaniach porz?dku doryckiego. W greckich budowlach drewnianych tryglify by?y zako?czeniami drewnianych belek konstrukcyjnych. W konstrukcji belkowania i kolumnady porz?dku doryckiego obowi?zywa?a tzw. "zasada tryglifu". Polega?a ona na tym, ?e o? tryglifu musia?a pokrywa? si? z osi? kolumny, z wyj?tkiem kolumn naro?nych, lub z osi? interkolumnium. Pod ka?dym tryglifem znajdowa?a si? regula z sze?cioma ?ezkami. Przyk?ad
Tympanon
Element ?cienny, mi?dzy gzymsem g?ównym i liniami gzymsowymi nachylenia dwuspadowej po?aci dachowej. Wyst?puje najcz??ciej w postaci niskiego, d?ugiego, trójk?tnego pola frontonu, ozdobionego dekoracj? rze?biarsk? lub jako pó?koliste pole górnej cz??ci portalu.
W
Wimperga
Szczyt trójk?tny, umieszczany w zwie?czeniu portalu lub okna. Pole wimpergi zdobiony by? ?lepymi lub a?urowymi maswerkiem, kraw?dzie ?abkami, wie?czony kwiatonem, pinaklami, a niekiedy rze?b? figuraln?.
Woluta, ?limacznica
Element dekoracyjny w kszta?cie baranich rogów albo w formie spirali.
Wspornik
Element konstrukcyjny – belka umocowana np. w ?cianie jednym ko?cem (drugi koniec nie ma podparcia). Jej zadaniem jest podtrzymanie elementu wystaj?cego przed lico ?ciany wewn?trz lub na zewn?trz budynku (balkon, wykusz, pomost, itp).
Ż
Żłobki (kanele, kanalury)
Pionowe, równoległe do siebie rowki, pokrywające trzony kolumn lub pilastrów w celu nadania im lekkości i smukłości, stosowane szczególnie w porządkach klasycznych. W późnym antyku i średniowieczu stosowano również żłobienia biegnące spiralą lub zygzakiem.