Struktura ludności w XV i XVI w Gdańsku

Struktura ludności w Gdańsku w późnym średniowieczu i początku odrodzenia składała się z trzech głównych grup społecznych: patrycjuszy, pospólstwa i plebsu.

Najbogatszą i mającą największy wpływ na funkcjonowanie miasta grupą byli patrycjusze. Posiadali oni często po kilku członków rodziny we władzach Rady Miejskiej i Ławie. Początkowo skład Rady był płynny, do czasu gdy urząd rajcy stał się dożywotni, a nowi członkowie dobierani byli przez kooptację. Podstawę materialną patrycjuszy były znaczne bogactwa skupiane w rękach ich członków, pozyskiwane poprzez udział w wielkim handlu zamorskim i żegludze. Fortuny zbite na operacjach handlowych i armatorstwie były następnie wielokrotnie pomnażane przez działalność bankierską i lichwę.

W skład gdańskiego pospólstwa wchodzili kupcy od wielkich hurtowników, poprzez średnie kupiectwo aż do drobnych kupców, kramarzy, przekupniów, kończąc na rzemieślnikach wszelkiej profesji. Majątki najbogatszych kupców niczym nie odróżniały się od majątków patrycjuszy. Najbogatszy kupiec gdański Piotr Strufunck dysponował majątkiem ok. 11 tys. grzywien. Oprócz kupców najbogatszą grupą pospólstwa stanowili rzemieślnicy, w szczególności: browarnicy, rzeźnicy, kowale, piekarze i krawcy. Trzon pospólstwa stanowili jednak drobni kupcy, kramarze i rzemieślnicy. Gdańskie pospólstwo cechowało wewnętrzne głębokie rozbicie, co uwydatniało się szczególnie w okresach napięć i walk społecznych z patrycjuszami. Ponadto różnice występowały również w grupach narodowościowych pospólstwa: Polaków,w tym Kaszubów, Niemców, imigrantów z Niderlandów, Francji, Danii, Szwecji i Norwegii.

Najbiedniejszą grupę stanowiła biedota gdańska, tzw. plebs. Tworzyli ją zubożali majstrowie, czeladnicy, uboga część pozacechowych rzemieślników, ubodzy przekupnie, domokrążcy, marynarze, robotnicy browarni, tragarze, robotnicy portowi, służba domowa, rybacy, prostytutki i żebracy. Przełom XV i XVI wieku był okresem największego wzrostu tej grupy społecznej Gdańska. Związane to było z szybkim rozwojem portu, rozbudową rzemiosła i zapotrzebowaniem na różnego rodzaju usług bogatego mieszczaństwa. Głównym źródłem utrzymania była płaca robocza. Dyskryminacji materialnej towarzyszyła tej grupie jednocześnie dyskryminacja prawnopolityczna i społeczna; jej reprezentanci pozbawieni byli często prawa miejskiego i związanych z tym przywilejów.

Komisja i Konstytucja Karnkowskiego

Działalność Komisji Karnkowskiego

18 września 1569 roku Zygmunt August powołał komisję, która miała rozpatrzyć na miejscu, w Gdańsku sprawę ścięcia 11 kaprów. Na śmierć skazał ich sąd gdański, za to, że w dniu 18 czerwca 1560 roku 13 członków ich załóg napadło i zrabowało żywność dowożoną do miasta przez okolicznych chłopów.

W komisji znalazło się sześciu członków, w tym biskup włocławski Stanisław Karnkowski jako przewodniczący komisji oraz Jan Kostka, przewodniczący Komisji Morskiej. Obaj panowie byli zagorzałymi przeciwnikami Gdańska. Na polecenie Zygmunta Augusta członkowie komisji udali się do Gdańska, gdzie stanęli pod bramami miasta 29 października, ale nie zostali wpuszczeni. Jednocześnie gdańszczanie wysłali do króla delegację z przeprosinami oraz prośbą o zmianę decyzji, ponieważ zgodnie z konstytucją ziem pruskich z 1538 roku, nie miał on prawa wysyłać komisji innej niż ta, która dotyczyłaby sporów granicznych dóbr królewskich. Niestety zostali odprawieni, a sprawa Gdańska stanęła na sejmie lubelskim.

Czytaj więcej: Komisja i Konstytucja Karnkowskiego

Walka Gdańska z Komisją Morską

W dniu 24 marca 1568 roku Zygmunt August utworzył nowy urząd do spraw morskich, czyli Komisję Morską. Jej zadaniem miało być:

  • zapewnienie pokoju ziemiom pruskim,
  • chronieniem portów i zatok przed gwałtem, niespodziewanymi atakami nieprzyjaciół,
  • przekazanie potomnym dominium maris Baltici odziedziczonego po przodkach,
  • ochrona handlu i przywilejów,
  • przeszkadzanie "nowym, niezwykłym" obyczajom kupieckim na morzu, które mogły być szkodliwe dla państwa.

Do Komisji powołano siedmiu komisarzy, zaufanych króla: Jana Kostka jako przewodniczącego oraz Kaspra Geschkau, Krzysztofa Konarskiego, Andrzeja Swarożyńskiego, Stefana i Jana Loitzów i Walentego Überfelda. Miejscem obrad Komisji wyznaczony został Gdańsk, a dokładnie dom królewski, który miał być dla niego wybudowany ze środków miasta.

Flota kaperska Zygmunta Augusta

Pierwsze powołania do floty kaperskiej odbyły się w 1560 roku, w związku z działaniami króla w Inflantach. Wydane zostało wówczas 7 listów kaperskich, które określały prawa i obowiązki kaprów, tj.:

  • walka i rabunek nieprzyjaciół,
  • ochrona przyjaciół króla,
  • śledzeni i zajmowanie statków dostarczających broń wrogom króla,
  • przedkładanie zdobytych towarów i statków komisarzowi, będącego urzędnikiem króla,
  • podleganie wyrokom komisarza, orzeczającego o legalnej działalności kaprów,
  • oddanie na rzecz skarbu 10% wartości uzyskanych łupów na wojnie,
  • prawo do 90% wartości łupów była zyskiem kaprów,
  • prawo do opieki króla.

Początkowo flota kaperska pływała pod banderą mistrza inflandzkiego Gotarda Kettlera, a jej bazą wojenną i aprowizacyjną był Gdańsk. W 1561 roku, na służbę króla polskiego przeszedł gdański szyper Maciej Scharping, z czasem szeregi floty Zygmunta Augusta zasilili również inni kaprowie, chociażby Marcin Preuss i Michał Figenow. Komisarzem kaprów był dworzanin Zygmunta Augusta, Krzysztof Konarski.

Działalność floty kaperskiej od samego początku budziła opory Rady gdańskiej, ponieważ kaprowie działali wbrew interesom i polityce Gdańska, które bardzo skrupulatnie przestrzegało neutralności w konflikcie o Bałtyk. Polityka Zygmunta Augusta negatywnie zaś odbijała się na działalności handlowej miasta. Z powodu tego, że miasto było bazą wypadową kaprów, ponosiło represję związane z ich działalnością, jak choćby areszt statków i dóbr gdańskich przez Fryderyka II, czy stałe konflikty z kontrahentami, których statki były grabione zanim dotarły do portu. Nie przeszkodziło to jednak gdańszczanom wyprawiania własnych kaprów.

Do 1564 roku król Zygmunt August zarządzał flotą kaperską poprzez swoich zaufanych ludzi, wspomnianego już najstarszego kapra Macieja Scharpinga, kasztelana gdańskiego Jan Kostka, komisarzy Andrzeja Swarożyńskiego lub Krzysztofa Konarskiego, dworzan i co ciekawe - Jerzego Klefelda, gdańskiego burmistrza. W 1565 roku, po ochłodzeniu stosunków ze swoim sprzymierzeńcem Fryderykiem II, zdecydował o reformie instytucji kaperstwa.