Komisja i Konstytucja Karnkowskiego

Działalność Komisji Karnkowskiego

18 września 1569 roku Zygmunt August powołał komisję, która miała rozpatrzyć na miejscu, w Gdańsku sprawę ścięcia 11 kaprów. Na śmierć skazał ich sąd gdański, za to, że w dniu 18 czerwca 1560 roku 13 członków ich załóg napadło i zrabowało żywność dowożoną do miasta przez okolicznych chłopów.

W komisji znalazło się sześciu członków, w tym biskup włocławski Stanisław Karnkowski jako przewodniczący komisji oraz Jan Kostka, przewodniczący Komisji Morskiej. Obaj panowie byli zagorzałymi przeciwnikami Gdańska. Na polecenie Zygmunta Augusta członkowie komisji udali się do Gdańska, gdzie stanęli pod bramami miasta 29 października, ale nie zostali wpuszczeni. Jednocześnie gdańszczanie wysłali do króla delegację z przeprosinami oraz prośbą o zmianę decyzji, ponieważ zgodnie z konstytucją ziem pruskich z 1538 roku, nie miał on prawa wysyłać komisji innej niż ta, która dotyczyłaby sporów granicznych dóbr królewskich. Niestety zostali odprawieni, a sprawa Gdańska stanęła na sejmie lubelskim.

Do Lublina pojechała kolejna delegacja gdańska, wśród której znalazło się trzech burmistrzów: Jerzy Klefeld, Konstatnt Ferber, Jan Proit oraz jeden rajca Albrecht Giese. Ponadto przybyli tam licznie kaprowie, przyprowadzeni przez Jana Kostka, jednakowo umundurowani, co sprawiło wrażenie regularnego wojska. W przeciwieństwie do gdańszczan, zostali bardzo życzliwie przyjęci przez króla, czego wyrazem była nobilitacja czterech z nich do stanu szlacheckiego.

Na fali wydarzeń związanych z zawieraniem unii polsko-litewskiej, Zygmunt August wytoczył delegacji gdańskiej proces. W dniu 27 lipca powołana została druga komisja, ponownie z Karnkowskim na czele, która dwa tygodnie później wydała wyrok w sprawie Gdańska. Skutkiem tego było internowanie burmistrza Klefelda i Giese w Sandomierzu, a Ferbera i Proita w Piotrkowie.

Po tej decyzji króla, gdańszczanie nie próbowali więcej występować zbrojnie przeciw komisji. 1 grudnia 1569 roku Komisja Karnkowskiego pojawiła się w Gdańsku i pozostała w nim przez kolejne cztery miesiące. Pierwszymi ustaleniami między Radą Miasta a Komisją było podarowanie Zygmuntowi Augustowi 100.000 zł polskich płatnych w ciągu 10 lat, w celu przywrócenia jego łask oraz przekazania 21.000 zł polskich do skarbca królewskiego z tytułu cła palowego. Następnie gdańszczanie zaofiarowała się udostępnienie na czas pobytu króla w Gdańsku, Zielonej Bramy wraz z przylegającymi budynkami. Komisja uznała Radę Miasta za winną ścięcia kaprów oraz komendanta Wisłoujścia Josta Zandera, za ostrzelanie statków kaperskich. Sprawa została przekazana do sądu sejmowego.

Konstytucje Karnkowskiego

Najważniejszym efektem pobytu Komisji Karnkowskiego w Gdańsku były opracowanie statutów regulujących sprawy władztwa nad Bałtykiem, zwanych Konstytucją Karnkowskiego. Znalazło się w niej 67 artykułów, odczytanych 14 marca 1570 roku, które:

  • podkreślały suwerenność państwa,
  • akcentowały zwierzchnie prawa nad Gdańskiem króla Polski i Korony,
  • nadawały prawa dowolnego otwierania i zamykania żeglugi jedynie królowi,
  • tylko król miał prawo sprawować władzę na Bałtyku w czasie wojny i pokoju,
  • również prawo zakładania nowych portów, twierdz, nakładania ceł i podatków należało do króla,
  • do króla należała pełna jurysdykcja nad ludzi na morzu,
  • do króla należą dochody z rybołówstwa i zbieractwa bursztynu,
  • zobowiązywały burgrabiego i Radę do wykonywania postanowień zawartych w dekretach monarchy,
  • zastrzegały dla króla najwyższe uprawnienia sądownicze i wnoszenia do niego apelacji od wyroków miejskich,
  • regulowały tryb i formułę składania przysięgi przez urzędników miejskich i komendanta Wisłoujścia na wierność królowi,
  • przyznawały cechom rzemieślniczym uprawnienia oddzielnego kwartału w Trzecim Ordynku,
  • określały formy kontroli finansów miejskich przez Radę i komisarzy królewskich,
  • określały kompetencje syndyków i sekretarzy,
  • określały wysokość stałych, wysokich pensji dla dostojników miejskich,
  • zabraniały rozdawania hojnych prezentów (łapówek) i pisania paszkwili.

Sprawą oczywistą jest, że władze gdańskie zaprotestowały przeciwko wprowadzeniu Konstytucji, uzasadniając słusznie, że jest ona niezgodna z przywilejami miasta. W tym celu wysłano do króla delegację, z prośbą o uchylenie punktów sprzecznych z przywilejami. 6 czerwca 1570 roku król zgodził się przywrócić do łask Gdańsk, ale 20 lipca ostatecznie zatwierdził Konstytucje Karnkowskiego, pozostawiając jednak gdańszczanom furtkę do negocjacji: jeśli miasto udowodni niezgodność któregoś z postanowień, zostaną one poprawione.

Sprawa Gdańska została zamknięta 20 sierpnia 1570 roku mianowaniem nowych władz miast. Choć w grudniu 1570 roku wypuszczeni zostali na wolność poprzedni włodarze miesta, gdańszczanie ociągali się z realizacją postanowień Konstytucji, a po śmierci Zygmunta Augusta w lipcu 1572 roku sprawa została zawieszona do czasu elekcji nowego króla.