Kościół św. Jana w Gdańsku

Spis treści

Historia kościoła św. Jana

Kościół św. Jana położony jest w północnej części Głównego Miasta w kwartale ulic: Świętojańskiej, Warzywniczej, Straganiarskiej i Minogi. Budowę kościoła rozpoczęto około 1377 roku, czyli w okresie panowania Krzyżaków w Gdańsku, na terenie zwanym wówczas Nowym Miastem (Neue Stadt) lub Dzielnicą Świętojańską (Johannisstadt). Jest to halowy, trójnawowy kościół o długości około 55 metrów i 20 metrów szerokości, z jednonawowym transeptem i czterokondygnacyjną wieżą o wysokości 47 metrów.

tagnetergasse2Prawdopodobnie, około 1353 roku, w miejscu dzisiejszego kościoła św. Jana, stała kaplica pod tym samym wezwaniem. Potwierdzeniem tego są przeprowadzone badania archeologiczne, w wyniku których przy południowej ścianie obecnego prezbiterium odkryto szkieletowy budynek. W pobliżu dzisiejszej wieży natrafiono natomiast na drewniany ruszt znacznej wielkości budowli. Ze względu na jego usytuowanie oraz czas ścięcia budulca, można określić go właśnie jako dolną część kaplicy św. Jana. Ponadto, o istnieniu kaplicy w tym miejscu świadczyć mogą dwa dokumenty. W pierwszym, z 1349 roku, jest mowa o ulicy Świętojańskiej (zwykle nazwa ulicy pochodziła od znajdującego się przy niej kościoła). Drugi dokument pochodzi z 1358 roku i jest w nim wzmianka o niewielkiej kaplicy pod wezwaniem św. Jana, w której sprawowana była opieka duszpasterska nad mieszkańcami północnej części Głównego Miasta.

Osadnictwo w tym rejonie rozwinęło się w latach 40. XIV wieku, kiedy po pokoju w Kaliszu w 1343 roku, prawnie unormowane zostało przejęcie Pomorza Gdańskiego i Gdańska przez Krzyżaków. Miasto otrzymało wówczas od Zakonu dokument lokujący Główne Miasto na prawie chełmińskim i możliwość dalszej jego rozbudowy. Dzięki usypaniu grobli łączącej miasto z zamkiem krzyżackim, osuszeniu znajdujących się wokół bagnistych łąk, nawiezieniu warstwy piasku, aby podnieść teren i uchronić go przed wiosennymi zalewami, można było rozwinąć akcję zabudowy terenu domami mieszkalnymi i lekkimi budynkami gospodarczymi. Jan1Wraz z rozwojem tej dzielnicy, wzrastała także rola kaplicy. Już w na początku lat 60. XIV wieku, o jurysdykcję nad kaplicą toczył się spór między proboszczami kościołów Mariackiego i Św. Katarzyny. Mocą wyroku komtura gdańskiego Giselberta von Dudulsheima kaplica św. Jana stała się filią kościoła św. Katarzyny. Pod koniec XIV w. pod względem wysokości obciążeń podatkowych kościół św. Jana znajdował na drugim miejscu, zaraz po Mariackim.

W drugiej połowie XIV wieku (ok. 1360 roku) rozpoczęto wznoszenie murów obwodowych korpusu nawowego. Najprawdopodobniej dostawiono je do starszego kościółka, wzniesionego po rozbiórce kaplicy i pełniącego od tej pory rolę prezbiterium. Prace prowadzono najpierw po stronie wschodniej, a następnie po zachodniej (od 1382 roku). Zakończone zostały na początku XV wieku, przy czym zostawiono miejsce na wieżę, której powstanie planowano w późniejszym okresie, podobnie jak sklepień, które na tym etapie prac zastępował strop wykonany z belek. Kościół pierwotnie był pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty. Do 1415 roku wzniesione zostało proste, jednonawowe prezbiterium z transeptem i korpus zachodni.

jan2Początkowo kościół św. Jana był kościołem typu bazylikowego. Charakteryzował się masywną i prostą architekturą gotyckiej świątyni. W 1415 lub 1423[1], po przejęciu przez kler kilku sąsiednich parcel miejskich, następuje przebudowa świątyni na kościół halowy. Powstaje nowe trzynawowe prezbiterium oraz transept. Jednocześnie podwyższone zostają mury korpusu nawowego i dobudowana wieża na planie kwadratu, która pełną wysokość ostatecznie uzyskała dopiero po wojnie trzynastoletniej, ponieważ w 1453 roku Zakon Krzyżacki wydał zakaz stawiania tak wysokich budynków w okolicy zamku.

W 1456 roku, tuż po powrocie Gdańska w granice Polski, biskup kujawski Jan Gruszczyński dokonał podziału miasta na 6 parafii. Wówczas to świątynia stała się kościołem parafialnym.

W latach 1463 - 1465 przekryto wnętrze pięknymi sklepieniami gwiaździstymi. W tym samym mniej więcej czasie dostawiono w kaplicy św. Ducha murowany ołtarz. Cały kościół opięto symetrycznie ustawionymi skarpami. Po północnej stronie prezbiterium dostawiono  w XV wieku dwuprzęsłową zakrystię, a od południa kaplicę Bożego Ciała. Około XVI wieku, do ściany północnej kościoła, na zewnątrz dobudowano dwie piwnice, pełniące prawdopodobnie rolę krypt. Sklepione były kolebką z cegły gotyckiej i wyposażone były w wentylację. Nosiły ślady licznych reperacji.

Od połowy XVI wieku św. Jan stał się ostatecznie świątynią luterańską. Do XVI wieku również chowano zmarłych na cmentarzu przykościelnym, znajdującym się w południowej części świątyni.

W 1543 r. wieżę kościelną strawił pożar. Zniszczenia udało się usunąć dopiero po 24 latach. Niedługo potem pojawił się kolejny problem. Kościół św. Jana posadowiony jest na gruncie nasypowym, na podłożu z torfu nasyconego wodą. Płytkie założenie fundamentów filarów (o gł.  2,7 do 3 m) i murów (1,8 m) od początku stwarzało problemy ze stabilnością posadowienia budynku i z czasem zbyt ciężki na te warunki kościół zaczął nierównomiernie osiadać na niestabilnym gruncie. Ponadto od XVI wieku we wnętrzu kościoła, pod posadzką i to na wielu poziomach (do sześciu warstw), zaczęto chować zmarłych. Na podstawie badań antropologicznych kości ustalono, że do XVII wieku, w kościele grzebano przede wszystkim zmarłych w podeszłym wieku. Na zewnątrz natrafiono głównie na szczątki młodzieńców, dzieci i ich matek. W II połowie XVII wieku cmentarz przykościelny zostaje zamknięty. Ingerencja w podłoże poważnie naruszyła statykę budowli. Osiadające filary powodowały pękanie stropów i odchylanie się ścian. Jeszcze dzisiaj można zauważyć odchylenia szczytowej ściany wschodniej kościoła. Aby zapobiec dalszemu osiadaniu budowli, przeprowadzano liczne prace remontowe i zabezpieczające, które miały na celu wzmocnienie fundamentów.

jan3Pierwsze prace konserwatorskie były konieczne już w roku 1572, kiedy to zerwała się część sklepienia. W 1679 roku zdjęto attyki odchylającej się szczytowej ściany wschodniej, wzmocniono jej fundamenty i spięto dach, aby zapobiec katastrofie. Kolejne prace przeprowadzono w 1733 roku we wnętrzu świątyni. Podniesiono poziom posadzki o 30-45 cm i wtórnie przełożono płyty nagrobne. Gruntowne naprawy przeprowadzono w latach 1769?1770.

W międzyczasie, teren byłego cmentarza zostaje częściowo zabudowany parterowymi domami, wzniesionymi w konstrukcji szkieletowej. Około 1650 roku pojawiły się dwa barokowe domki po południowej stronie prezbiterium. Jeden z nich zamieszkiwał kościelny, w drugim zaś mieszkały diakonisy wyznania luterańskiego. Żaden z nich nie dotrwał do chwili obecnej. W 1823 r. rozebrana została sygnaturka uszkodzona w 1807 r podczas oblężenia miasta. W drugiej połowie XIX wieku wszystkie budynki w tej części terenu przykościelnego zostały rozebrane. Obszar wyrównano i otoczono murowanym parkanem z neobarokową bramą.

Dopiero z początkiem XIX w. zaprzestano grzebania zmarłych wewnątrz kościoła. W XIX stuleciu brak jest również wzmianek o większych pracach budowlanych czy konserwatorskich. Wydano natomiast zakaz wywoływania jakichkolwiek wstrząsów w najbliższym otoczeniu świątyni, co miało wspomóc jej stabilność. W roku 1939 stan kościoła wywołał wśród ówczesnych konstruktorów i konserwatorów poważne obawy związane ze statyką budowli. Niestety, na skutek wybuchu II wojny światowej nie wykonano żadnych prac, a działania roku 1945 dopełniły zniszczeń.

W marcu 1945 roku kościół spłonął. Zabytkowe wyposażenie w większości zostało uratowane, ponieważ w roku 1943 zostały przewiezione w inne miejsca w Gdańsku oraz okolicach Trójmiasta. W kościele pozostał tylko główny ołtarz, wykonany z jednego bloku kamiennego przez Abrahama van den Blocke, którego nie można było ewakuować ze względu na jego olbrzymie rozmiary oraz epitafium Nathanaela Schroedera w nawie południowej prezbiterium. Obudowano je tylko i w ten sposób zabezpieczono. Większość dzieł sztuki, w tym organy i zabytkowa ambona, znajdują się obecnie w Bazylice Mariackiej w Gdańsku.