Prusy we wczesnym Średniowieczu

Spis treści

Plemiona Bałtów i Słowian

Prusowie tworzyli jedną z grup językowych przynależnych etnicznie do szerszego zespołu ludów, nazywanych Bałtami. W grupie tej znajdowały się również ludy litewsko-łotewskie, przy czym Prusy należały do tzw. Bałtów Zachodnich, a litewsko-łotewskie do Bałtów Wschodnich. Jako odrębna grupa etniczna ukształtowali się dopiero na przełomie średniowiecza i wczesnego średniowiecza. Język Prusów, mimo wielu wspólnych pojęć i archaicznych form, różnił się nieco od mowy Litwinów i Żmudzinów, co mogło być spowodowane kolejnością opuszczania wspólnego matecznika, którym zapewne było górne dorzecze Dniepru. Na podstawie badań ustalono, że w najstarszym okresie osadnictwa na obszarze Prus mieszkały plemiona fińskie: Wirów (dzisiejsi Estończycy), Liwów (do nich wywodzi się nazwa Inflant) i Kurów. Biorąc pod uwagę rozrzut najstarszych nazw wodnych przypisanych Prabałtom oraz sposób pochówku, nazywany "kulturą kurhanów zachodniobałtyjskich, można wyciągnąć wniosek, że plemiona litewskie, łotewskie i pruskie znalazły się na terenach południowego brzegu Bałtyku jako ludność napływowa, a największa fala migracji przypadała na VI-V w p.n.e.

Pierwsze dokładne informacje źródłowe pochodzą z końca I w n.e. od historyków rzymskich: Pliniusza (23 - 79 r. n.e.), który oprócz dużych ilości bursztynu, przywiózł wiele informacji o ludach zamieszkujących tereny południowego wybrzeża Bałtyku oraz Tacyta (55 - 120 r. n.e), który pisał o zamieszkałych na wybrzeżu Morza Swebskiego (Bałtyku) ludów Estów. Autor geografii świata antycznego, geograf aleksandryjski Klaudiusz Ptolemeusz (ok. 99 - 168 r. n.e.), pisał, że  ziemie na wschód od Wisły "Zamieszkują Sarmację ogromne ludy: Wenedowie wzdłuż całej zatoki Wenedzkiej [Gdańskiej] (...) z mniejszych zaś ludów siedzą w Sarmacji: Gytonowie [Goci] koło rzeki Wistula, poniżej Wenedów, następnie Finnowie, następnie Sulonowie (...). Bardziej ku wschodowi od wymienionych siedzą poniżej Wendów Galindowie, Sudinowie [Sudinowie-Sudawowie to późniejsi Jaćwingowie] i Stawanowie aż do Alanów (...). Natomiast wybrzeże oceanu ciągnące się poza zatoką Wenedzką zajmują Weltowie, ponad nimi Osiowie, następnie Karbonowie, mieszkający na najdalszej północy (...)".

Trzon osadnictwa zachodniobałtyjskiego mieścił się w tym czasie w rejonie Wielkich Jezior Mazurskich oraz na Półwyspie Sambijskim. W okresie III i IV w. następuje przemieszczenie w kierunku Wisły (na tereny po plemionach germańskich) ludności bałtyjskiej z Sambii w pasie Pobrzeża oraz Wielkich Jezior w pasie Pojezierza. W rezultacie tych przesunięć pojawia się nowe zbiorowe określenie wszystkich ludów bałtyckich między Niemnem i Wisłą, czyli Prusów. W tym samym kierunku, z południa i południowego wschodu, przesuwają się fale osadnictwa słowiańskiego, aby ostatecznie osiedlić się na terenach między Wisłą, Odrą i Notecią, a w V i VI w. między Odrą i dolną Łabą aż po granice Danii.

W ramach językowej ludności zachodniosłowiańskiej, wykształciły się we wczesnym średniowieczu trzy grupy językowe: połabskie, kaszubskie (pomorskie) i polskie. Dzisiejsza kaszubszczyzna zajęła miejsce ogniwa przejściowego pomiędzy gwarami wielkopolskimi i mazowieckimi a połabskimi (razem z Pomorzem Zachodnim). Pomimo tego, że we wczesnym średniowieczu Wisła stanowiła granicę etniczną między plemionami pruskimi a słowiańskimi, żywioł pruski przenikał na zachodnie brzegi Wisły. Stąd między innymi pozostałe do dziś nazwy rzek Motława, Węgiermuca czy Szpęgawa, jezior Mojusz, Pomysk, Memino, Gobrowo, Giełdoń i miejscowości Mamet, Pomyje, Zblewo oraz prawdopodobnie Tczewa (Trsew), Gniewa (Gmewo) i Grudziądza. Ziemie po obu stronach dolnej Wisły stały się już VI wieku terenem ekspansji plemion polskich, stąd ludność zamieszkująca obszar między górną Notecią, dolną Brdą i Wdą mówiła "gwarą Borów Tucholskich", ludność ziemi chełmińskiej, po przekroczeniu Wisły utworzyła obszar językowy kociewski, natomiast ludność polska chełmińsko-kociewska, po opanowaniu w XII i XIII w. ziemi lubawskiej i zachodniej Pomezanii, zmieszała się z miejscową ludnością pruską.

W kronikach starożytnych, na określenie ludów między Wisłą a Niemnem, stosowano nazwę Estów, ale w połowie IX w. poraz pierwszy, tzw. Geograf bawarski użył pojęcia Prusy. Od tego czasu znaleźć je można między innymi w żywocie św. Wojciecha i św. Brunona z Kwerfurtu. Nazwa ta spopularyzowana została prawdopodobnie przez Polaków i Pomorzan.